Włoska biurokracja - chaos czy system?

Włochy kojarzą się z dolce vita, espresso pitym przy barze i spontanicznością. A potem człowiek próbuje wynająć mieszkanie, założyć działalność albo wyrobić kartę transportową – i nagle okazuje się, że bez numeru podatkowego, trzech kopii dokumentu i jednej pieczątki „nie da się”.

Pierwszą rzeczą, której każdy potrzebuje we Włoszech, jest Codice Fiscale – numer identyfikacji podatkowej wydawany przez Agenzia delle Entrate. Bez niego w praktyce nie istnieje się w systemie: nie wynajmie mieszkania, nie podpisze umowy o pracę, nie kupi karty SIM ani nie otworzy konta w banku. Najpierw numer, potem cała reszta. Paradoks polega na tym, że czasem do jego wyrobienia potrzebny jest adres zamieszkania, a żeby wynająć mieszkanie – potrzeba właśnie tego numeru. To moment, w którym wielu obcokrajowców zaczyna rozumieć, że włoska administracja rządzi się własną logiką. Dobra wiadomość jest taka, że samo wyrobienie Codice Fiscale jest bezpłatne i stosunkowo szybkie. Zła? Czas oczekiwania w urzędzie potrafi być dłuższy niż cały proces jego nadania.

We Włoszech strajk transportu nie jest katastrofą, lecz elementem codzienności – czymś wpisanym w rytm kraju. Tzw. sciopero zazwyczaj zapowiadane jest z wyprzedzeniem i wbrew obawom nie zawsze oznacza całkowite wstrzymanie ruchu, ponieważ funkcjonują tzw. fasce garantite, czyli godziny gwarantowane, kiedy pociągi i metro kursują normalnie (najczęściej rano i późnym popołudniem). Problem w tym, że rozkłady potrafią zmienić się w ostatniej chwili, komunikaty bywają niejednoznaczne, a obsługa nierzadko wzrusza ramionami z charakterystycznym „Vediamo…” – zobaczymy. Dla Włochów to po prostu część rzeczywistości, dla turystów – źródło stresu, zwłaszcza gdy w grę wchodzi lot. Dlatego kluczem jest sprawdzenie komunikatów dzień wcześniej i przygotowanie planu B.

Włoskie urzędy kochają dokumenty – oraz kopie dokumentów i kopie kopii dokumentów. W wielu miejscach wciąż panuje przekonanie, że dokument bez stempla właściwie nie istnieje: można mieć podpis, potwierdzenie mailowe i numer sprawy, ale jeśli brakuje pieczątki, ktoś bez wahania poprosi o powrót następnego dnia. Do tego dochodzą ograniczone godziny otwarcia (często jedynie od 8:30 do 12:30), konieczność wcześniejszej rezerwacji wizyty online oraz klasyczne „system dziś nie działa”. Co ciekawe, różnice regionalne są wyraźnie odczuwalne – na północy bywa szybciej i bardziej cyfrowo, na południu wolniej, ale czasem bardziej elastycznie, zwłaszcza jeśli uda się nawiązać relację z urzędnikiem.

Planując pracę jako freelancer, z pewnością szybko poznaje się pojęcie Partita IVA – włoskiego numeru działalności gospodarczej. Formalnie rejestracja odbywa się przez Agenzia delle Entrate, ale w praktyce większość osób korzysta z pomocy księgowego (commercialista), ponieważ system podatkowy jest skomplikowany, a błędy potrafią być kosztowne. Wśród młodych przedsiębiorców popularny jest tzw. reżim forfettario – uproszczona forma opodatkowania z niższą stawką podatku przy określonym limicie dochodów. Brzmi dobrze, dopóki nie doliczy się obowiązkowych składek na ubezpieczenie społeczne, kosztów księgowego oraz zaliczek podatkowych na kolejny rok. W efekcie realne obciążenie finansowe może okazać się wyższe, niż wydaje się na pierwszy rzut oka – dlatego wielu Włochów mówi pół żartem, pół serio: „We Włoszech nie da się pracować bez księgowego”.

I tu dochodzimy do sedna: mimo biurokratycznych zawiłości Włochy funkcjonują – firmy działają, ludzie pracują, a pociągi (zwykle) jeżdżą zgodnie z planem. Dlaczego? Bo kluczem nie są wyłącznie procedury, lecz relacje. Włosi wiedzą, do którego okienka podejść, kiedy wrócić i z kim porozmawiać, aby sprawa nabrała tempa. Istnieje też pojęcie raccomandazione – rekomendacji lub znajomości, które potrafią przyspieszyć proces. Nie zawsze oznacza to korupcję; często chodzi po prostu o sieć kontaktów i wzajemne przysługi. Można powiedzieć, że to system mniej formalny, niż mogłoby się wydawać – oparty na ludzkim czynniku, który w praktyce bywa równie ważny jak oficjalne przepisy.

Decydując się na dłuższy pobyt we Włoszech, warto przyjąć kilka prostych zasad, które oszczędzą sporo nerwów: zawsze mieć przy sobie kopie dokumentów, regularnie sprawdzać godziny otwarcia urzędów, a jeśli to możliwe – umawiać wizyty online. Dobrze jest też zachować cierpliwość, bo podniesiony głos rzadko cokolwiek przyspiesza, a także zaakceptować fakt, że „jutro” może znaczyć coś nieco innego niż w Polsce.

Z zewnątrz włoska biurokracja może przypominać labirynt, w którym łatwo się zgubić, lecz z perspektywy mieszkańca to raczej skomplikowana gra, której zasady po prostu trzeba poznać. Czy bywa frustrująca? Często tak. Czy bywa nieefektywna? Zdarza się. Czy można się w niej odnaleźć? Zdecydowanie. Włochy są bowiem krajem kontrastów – między spontanicznością a formalizmem, między papierem a relacją, między „nie da się” a „proszę przyjść jutro, zobaczymy” – i być może właśnie w tej pozornej sprzeczności kryje się ich prawdziwy urok.