Starożytny Rzym - cywilizacja, która ukształtowała Europę

Ślady starożytnego Rzymu są wszędzie wokół nas — w prawie, architekturze, języku i sposobie myślenia o państwie. Choć imperium upadło wieki temu, jego wpływ wciąż kształtuje świat Zachodu. Warto więc cofnąć się do korzeni i zobaczyć, jak Rzym zmienił historię… i nadal zmienia naszą codzienność.

Można śmiało powiedzieć, że żadna inna cywilizacja nie ukształtowała świata zachodniego bardziej niż cywilizacja starożytnych Rzymian. U szczytu potęgi Cesarstwa Rzymskiego, gdy jego granice rozciągały się od mglistych wzgórz północnej Brytanii po kręte szlaki wodne Nilu, pod znakiem orła żyło ponad sześćdziesiąt milionów ludzi. Rzymianie pozostawili ślady swojego wpływu w każdym narodzie, którym rządzili, i wywarli głęboki wpływ na całą kulturę Zachodu. Oczywiście prawdą jest, że to starożytni Grecy położyli podwaliny pod dziejowe osiągnięcia kontynentu, czym tylko zainspirowali Rzymian. Jednak ci drudzy potrafili niektóre greckie projekty i wynalazki wyraźnie udoskonalić.

Rzymianie tamtych czasów znakomicie radzili sobie w architekturze i budownictwie, tworząc sklepienia, kopuły, łukowate dachy czy szerokie łuki. Były one w stanie utrzymać większy ciężar niż greckie budynki, w których stosowano słupy i belki. Łuki te służyły jako fundament dla potężnych mostów budowanych przez Rzymian. Rzymskie budowle były tak piękne i stabilne, że stały się wzorem dla późniejszych konstrukcji na całym świecie, w tym w Stanach Zjednoczonych. Kapitol w Waszyngtonie został zaprojektowany z inspiracji rzymskim Panteonem. Pomniki Lincolna i Jeffersona również noszą ślady rzymskich wpływów architektonicznych.

Koloseum w Rzymie

Koloseum w Rzymie to jeden z najlepszych przykładów zaawansowanej architektury starożytnego mocarstwa. Ogromny stadion o owalnym kształcie i wielopoziomowych trybunach pokazuje, jak bardzo Rzymianie cenili igrzyska — oraz jak bardzo ich pomysły wpłynęły na współczesne stadiony sportowe.

Sekretem trwałości Koloseum jest rzymski beton, wytwarzany z popiołu wulkanicznego i skał. To właśnie ten skład sprawił, że budowle przetrwały tysiące lat. Jeszcze trwalsze były rzymskie konstrukcje podwodne — reakcja wody morskiej z popiołem tworzyła kryształy, które wzmacniały beton i wypełniały pęknięcia. Dziś podobną wytrzymałość osiąga się dopiero po wzmocnieniu betonu stalą.

Dziedzictwem Rzymian są także marmurowe rzeźby, które do dziś można podziwiać w muzeach jako świadectwo kunsztu i technologicznego geniuszu starożytności.

Rzymianie byli utalentowanymi inżynierami. Rozumieli zasady ruchu rzeczy. Budowali akwedukty, doprowadzające czystą wodę do obszarów miejskich, gdzie była rozprowadzana do kopalni, młynów, łaźni, fontann i domów, a następnie odprowadzana wraz z odpadami do systemów kanalizacyjnych. Budowali również obszerną sieć dróg, układając żwir, a następnie wykładając je kamiennymi płytami. Niektóre rzymskie akwedukty i drogi są nadal w użyciu, co świadczy o ich solidności i rzymskiej inżynierii. Rzymski system dróg był na tak rozległy, że mawiano, iż „wszystkie drogi prowadzą do Rzymu”.

W niektórych aspektach budownictwa Rzymianie nie tylko dorównywali współczesnym technikom, ale wręcz je przewyższali: przykładem wspomniany wyżej beton, który sechł szybciej i był trwalszy niż ten stosowany obecnie. Rzymska pomysłowość położyła podwaliny pod wiele współczesnych udogodnień, takich jak kanalizacja, autostrady, a nawet fast foody.

Rzymski akwedukt

Rzymianie opracowali również metody uprawy roli. Wiedzieli wiele o klimacie, glebie i innych zagadnieniach związanych z uprawą roślin. Byli pionierami w zakresie efektywnego sadzenia roślin oraz nawadniania i osuszania pól. Współcześni rolnicy nadal stosują metody rzymskie. Jednym z przykładów jest przycinanie, czyli usuwanie niektórych gałęzi lub liści, aby roślina lepiej rosła.

Choć osiągnięcia starożytnych Rzymian w rolnictwie miały ogromne znaczenie dla codziennego funkcjonowania imperium, nie mniej trwały ślad pozostawili oni w sferze kultury. Stabilność gospodarcza i rozwój miast stworzyły warunki do rozkwitu sztuki, edukacji i piśmiennictwa, które na zawsze wpisały się w historię Europy.

Na znaczną część literatury światowej ogromny wpływ wywarła twórczość starożytnych Rzymian. Poeci tacy jak Wergiliusz, Horacy i Owidiusz stworzyli dzieła, które przez wieki inspirowały kolejnych pisarzy.

Szczególne znaczenie miały Metamorfozy Owidiusza - utwór, który wpłynął na autorów takich jak Geoffrey Chaucer, Dante Alighieri oraz William Szekspir.

Po obaleniu tyrana Lucjusza Tarkwiniusza Pysznego w 509 r. p.n.e. Rzymianie stworzyli Republikę Rzymską, opartą na podziale władzy, by zapobiec nadużyciom rządzących. Władza została rozdzielona między konsulów, Senat, zgromadzenia i sędziów, co stało się jednym z fundamentów stabilnego państwa. Jak podkreśla brytyjska historyczka, Mary Beard, rzymskie idee władzy i polityki do dziś kształtują sposób, w jaki myślimy o państwie, prawie i demokracji.

Rzymianie posługiwali się łaciną, która wraz z ekspansją imperium rozprzestrzeniła się na Europę i inne części świata. Stała się ona podstawą języków romańskich, takich jak francuski, hiszpański, włoski, portugalski, rumuński i kataloński.

Łacina miała również ogromny wpływ na język angielski — zarówno na jego słownictwo, jak i alfabet. Do dziś używamy łacińskich zwrotów, takich jak agenda czy bona fide, a wiele terminów z tego języka funkcjonuje we współczesnym systemie prawnym.

Rzymski system sądowniczy ukształtował sposób prowadzenia rozpraw sądowych, który w wielu aspektach przypomina ten znany nam dzisiaj. Istniało przesłuchanie wstępne, podczas którego urzędnik państwowy oceniał, czy sprawa jest zasadna i warta rozpatrzenia. Jeśli tak, proces inicjował poważany obywatel rzymski, a następnie przedstawiano świadków oraz dowody. Rzymscy teoretycy prawa rozwinęli takie zasady, jak prawo własności prywatnej, prawo umów oraz znaczenie prawa pisanego i precedensów prawnych. Prawo rzymskie stało się tym samym fundamentem systemów sprawiedliwości w wielu krajach, m.in. w Stanach Zjednoczonych oraz w znacznej części Europy.

Starożytny Rzym był również pionierem nowoczesnych środków komunikacji: Acta Diurna, czyli dzienniki, były pierwszymi „gazetami”, pisanymi na metalu lub kamieniu i umieszczanymi na Forum, aby mogli je czytać obywatele. Acta donosiły o rzymskich działaniach wojskowych, igrzyskach gladiatorów, narodzinach i zgonach oraz życiu codziennym. Acta Senatus, czyli zapisy senackie, zostały upublicznione z polecenia Juliusza Cezara, co można uznać za zapowiedź roli, jaką odgrywają dziś media w kształtowaniu debaty publicznej i kontroli działań władzy.

Nie sposób wyczerpująco omówić wkładu, jaki starożytni zdobywcy wnieśli do świata po dziś dzień. Niezależnie od tego, czy zdajemy sobie z tego sprawę, czy nie, jesteśmy spadkobiercami narodu rzymskiego, i w pewnym sensie, jeśli chcemy poznać samych siebie, warto zacząć od zainteresowania się klasyczną cywilizacją Grecji i Rzymu.